İmsak vaktinin başlangıcı
İslam’ın temel ibadetlerinden biri olan ramazan orucunda iki vaktin belirlenmesi önem taşımaktadır. Bunların ilki ramazan ayının ilk gününün tespiti, diğeri de gün içinde oruca başlama anı olan imsak vaktinin belirlenmesidir. Bu yazıda ikincisi üzerinde durulacaktır.

Bilindiği üzere oruç “Fecrin/şafağın aydınlığı gecenin karanlığından ayırt edilinceye (tan yeri ağarıncaya) kadar yiyin, için. Sonra da akşama kadar orucu tam tutun!” (Bakara 2/187) ayetine göre imsak vaktinde yani fecr-i sâdıkın doğuşuyla başlamaktadır. İmsak vakti aynı zamanda sabah namazının kılınmaya başlandığı vakittir.

Yukarıdaki ayet-i kerime ile birlikte Kur’ân-ı Kerim’de beş yerde geçen “fecr” kelimesi (Bakara 2/187; İsrâ 17/78; Nûr 24/58; Fecr 89/1; Kadr 97/5) bunların hepsinde “tan yerinin ağarması, şafağın sökmesi” anlamında kullanılmıştır. Zaten fecr kelimesinin kök anlamı da “yarmak” ve “bir şeyi iki parçaya ayırmak”tır.

Fecrin iki türü olduğunu beyan eden Hz. Peygamber (s.a.) bunlardan kurt kuyruğu (zenebü’s-sirhân) gibi yukarıdan aşağıya piramit gibi uzanıp dikey olan fecrin ne yeme-içmeyi haram kılacağını ne de sabah namazına izin vereceğini belirtmiştir. Daha sonra fecr-i kâzib (yalancı/gerçek olmayan şafak) ismi verilecek olan bu ilk fecir, astronomlar tarafından da zodyak ışıması olarak yani güneşin doğu ufkuna yaklaşmasından değil de güneş ışığının uzaya dağılmış toz parçacıkları tarafından saçılması sonucunda ortaya çıkan ışık kuşağı olarak tanımlanmaktadır. Hadisin devamında Ufukta genişliğine yayılan (musta’rız) fecre gelince işte sabah namazı o vakitte kılınır, sahur yemeği de o vakitte haram olur” buyurularak fecr-i sâdıkın ne olduğu belirtilmiştir (Dârekutnî, Sünen, I, 505-506).

Hz. Peygamber’in (s.a.) bu ayırımından fecr-i sâdıkın, güneşin doğu ufkuna yaklaşması sebebiyle ufukta beliren yatay aydınlık yani tan yerinin ağarması olduğu anlaşılmaktadır. Kaldı ki,  Hz. Peygamber yukarıdaki ayetin beyanı bağlamında “Bu siyah iplik ile beyaz iplik, gecenin karanlığı ile gündüzün beyazlığından ibarettir” buyurmuştur (Buhârî, Savm 16, Tefsîru’l-Kur’ân, 30; Müslim, Sıyâm, 33). Başka hadis-i şeriflerde de fecr-i sâdık, ufka yayılan yatay beyazlık olarak açıkça tanımlanmıştır (Müslim, Sıyam 40, 43; Tirmizî, Savm 15). Hatta bunların birinde Hz. Peygamber (s.a.) parmaklarını yukarıya kaldırıp aşağıya eğmiş ve “Fecr, beyazlığın böyle açığa çıkması değildir, tâ ki şöyle olmayınca” demiştir. Bunu söylerken de şahadet ve orta parmağını üst üste bindirip sağa sola uzatarak konuyu görsel olarak da anlatmıştır (Buhârî, Ezan, 13; Müslim, Sıyâm, 38; Ebû Dâvûd, Savm, 17).

Fecrin kızıllık olduğunu ifade eden başka bazı rivayetler de bulunmakla birlikte (Tirmizî, Savm 15, Ebû Dâvûd, Savm 17; Dârekutnî, Sünen, I, 506-507 ) bunlar, konunun aslî delili olan yukarıdaki ayet, sahih rivayet ve sahabe döneminden günümüze kadar gelen yerleşik uygulamalara ters oldukları için şâz sayılmışlardır. Diğer taraftan “kızıl” kelimesinin Arap dilinde “beyaz” anlamında kullanıldığı da bilinmektedir. Hz. Peygamber’in Veda hutbelerinden birinde “Kızıl olanın siyah üzerine bir üstünlüğü yokturşeklindeki cümlesi de bu kullanımın bir örneğidir (Beyhakî, Şuabü’l-Îmân, VII, 132). Dolayısıyla “kızıl”ı “beyaz” olarak anlamak da mümkündür.

Bu bilgi ve yerleşik uygulamaya istinaden dört mezhep âlimlerinin de içinde bulunduğu büyük çoğunluk, imsak vaktinin ufka yayılan beyazlık ile başladığını kabul etmişlerdir. Klasik kaynaklarda bu noktada bir ihtilafın bulunmadığı açıkça kaydedilmiştir (Cessâs, Ahkâmu’l-Kur’ân, I, 285; Kurtubî, el-Câmi li Ahkâmi’l-Kur’ân, II, 318 vd.). Hz. Peygamber’in (s.a.) sabah namazını “ğales” halinde yani gecenin sonundaki karanlık anında kıldırdığı; sabah namazından sonra evlerine dönen sahabîlerin, havanın hala tam aydınlanmamasından dolayı yolda birbirlerini ancak çok dikkatli baktıklarında tanıyabildikleri yönündeki çok sayıdaki rivayet de bu gerçeği teyit etmektedir. Mesela bu rivayetlerden birinde Hz. Âişe (r.a.) şu bilgiyi vermektedir: “Mümin kadınlar, elbiselerine bürünmüş bir halde Rasûlullah (s.a.) ile birlikte sabah namazını kılarlardı. Namazı kıldıktan sonra evlerine dönerlerken etraf henüz karanlık olduğundan kimse onları tanımazdı” (Buhârî, Mevâkîtu’s-Salât, 379; Müslim, el-Mesâcid ve Mevâdîu’s-Salât, 39; Ebû Dâvûd, Salât, 8). Câbir b. Abdullah’ın (r.a.) şu anlatımında da aynı bilgi vardır: “Resûlullah (s.a.) akşam namazını güneş batınca kılıyordu, yatsı namazını insanlar çoğalınca (toplanınca) erken kılıyordu, insanlar az olunca tehir ediyordu, sabah namazını ise henüz karanlık iken (ğales) kılıyordu” (Buhârî, Mevâkîtu’s-Salât, 373; Müslim, el-Mesâcid ve Mevâdîu’s-Salât, 40).

Hadis ve fıkıh kaynaklarında yer alan pek çok bilgi ve rivayet, ilk dönemlerden itibaren uygulamanın bu yönde olduğunu, kuşkuya yer bırakmayacak biçimde ortaya koymaktadır. Mesela tâbiînin muhaddis âlimlerinden Amr b. Meymûn el-Evdî (ö. 74/693) Hz. Ömer’in hilafeti sırasındaki uygulamayı şöyle anlatmaktadır: “Ömer’in arkasında sabah namazını öyle bir vakitte kılardım ki, benden üç zira (iki-üç metre) ötedeki oğlumu, ancak konuşursa sesinden tanıyabilirdim” (İbn Ebî Şeybe, Musannef, I, 283). Aynı kaynaklar Hz. Osman ve Ali (r.a.) başta olmak üzere sahabe neslinin ve sonrakilerin hep böyle davrana geldiğini nakletmektedirler.

Günümüzde şehir hayatının ufku gözlemeyi zorlaştırması, şehir ışıklarının sağlıklı bir gözlem yapmaya engel oluşu, gözlem yapılan yerin yüzey yapısının uygun olmaması, hava kirliliği veya atmosferik hava şartları gibi birçok neden, fecr-i sâdıkın doğuşunu bireysel gözleme dayanarak tespit etmeyi son derece güçleştirmiştir. Güneş, dünya ve ayın hareketleri başta olmak üzere gök ve ufuk olaylarını takip ve tespitte bilimsel gerçekleri ve teknolojiyi kullanmak zorunlu hale gelmiştir. Yüce Allah’ın evrene koyduğu şaşmaz denge de (En’âm 6/96; Fâtır 35/13; Yâsîn 36/38-40;Kamer 54/49) esasen bunu öngörmektedir. Bu gerekçelerle vakitlerin hesap ile tespiti işlemi gündeme gelmiş ve günümüz Müslümanları tarafından, hesaba göre hazırlanan takvime müracaatla namaz vaktini tayin yöntemi benimsenmiştir. Hesapla belirlemeye, aynı yerleşim birimi veya coğrafyada yer alan Müslümanlar arasındaki birliğin sağlanması bakımından da büyük ihtiyaç olduğu açıktır.



Bu bağlamda Diyanet İşleri Başkanlığı, imsak vaktinin başlangıcı olarak bilimsel bir ölçüt olan astronomik tanı yani 18° yi esas almaktadır. Bu ölçütü, ilk Müslüman astronomlardan itibaren yapıla gelen astronomik gözlemler de teyit etmektedir. Buna göre sabah şafağının başlangıcı, güneşin 18° ufka yaklaşma (bir başka ifadeyle güneşin 18° ufkun altında olma) vakti olarak tespit edilmiştir. Çeşitli yerleşim birimlerinde bunun çıplak gözle fark edilmesi daha geç olabilir. Ancak imsak vakti hesapla belirlendiğine göre hesabın çeşitli yerleşim birimlerine göre değişken olmayan ve bilimsel temeli olan bir ölçüte dayanması daha isabetlidir. Bunun için de en uygun ölçüt, astronomik tanın başlangıcı olan 18° dir. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü’nden bir grup bilim insanıyla yaptığı uzun süreli gözlemlerin sonucunda, ufuk ışımasına duyarlı aletlerle yapılan tespitlerin de 18° tercihiyle uyumlu olduğu görülmüştür.

Bunun yanında coğrafyamızdaki birçok İslam ülkesi ve Müslüman topluluk ise daha ihtiyatlı hareket etmek için güneşin 19° ufka yaklaşmasını esas alarak imsak vaktini ve dolayısıyla sabah namazı vaktini daha erkene almaktadırlar. Nitekim Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî gibi Müslümanlar açısından çok önemli iki merkezdeki uygulama buna göredir. Böylece Diyanet İşleri Başkanlığı’nın hesaplarında imsak vakti, 19° ve 19,5° yi esas alan takvimlere göre güneşin doğuşuna biraz daha yakın olmaktadır.



Şu halde güneş ufkun altındayken (yani doğmadan önce) doğu ufkunda yatay olarak belirmeye başlayan ve gittikçe yayılarak yükselen beyazlığın normal şartlarda çıplak gözle görülmeye başlaması, fecr-i sadığın yani imsâk ve sabah namazı vaktinin başlangıcıdır. Bu atmosferik olayın, yukarıda bir kısmı sıralanan sebeplere bağlı olarak çıplak gözle tam olarak tespit edilemeyeceği kuvvetli şüphesine binaen, güneş ışınlarının ufka ulaştığı ve gözle görülmesinin mümkün olduğu ilk anın bilimsel ifadesi olan astronomik tanın esas alınması daha uygun bulunmuştur.

Bununla birlikte, bulunduğu ortam yukarıda belirtilen şartlara uygun olduğu takdirde, astronomik ve atmosferik belirtileri bilen bir Müslüman, fecir rasatında ay ışığının bulunmaması, ufukta pus oluşturacak kadar bir nemlenmenin olmaması, rasatı etkileyecek oranda bir hava kirliliğinin bulunmaması ve şehir ışıklarının rasat yapanları yanıltacak yoğunlukta olmaması kaydıyla bireysel olarak güneşin hareketlerini gözlemleyerek namaz vakitlerini ve bu çerçevede sabahleyin doğu ufkunu gözleyerek imsak vaktini tespit edebilir. Bu mümkün ve meşrudur. Zira ibadetlerdeki genel ilke, bireysel sorumluluk ve iç huzurdur. Doğru olmayan davranış ise, bu gözlemi yapan kişinin, ulaştığı sonucu kesin doğru ve kuşkusuz gerçek addedip bunu dayatması ve başka tercihleri haksızca eleştirmesidir. Böyle bir yaklaşım, bilimsel ahlâk açısından da onaylanabilir bir tutum değildir.


 

Kaynak: Dinihaberler.com

Dikkat!

Yorum yapabilmek için üye girşi yapmanız gerekmektedir. Üye değilseniz hemen üye olun.

Üye Girişi Üye Ol

Avatar
hoca 6 ay önce

Ey diyanet,buyuk vebaldesin.bilimsellikmis de.yahu sahih hadis,ayetler var açık,ve net,siz hala bilimsel.vs.konuşuyorsunuz.asil bilimsellik ,aziz bayındırin gösterdiği.

Avatar
Nuri 6 ay önce

Ayeti meallendirirken لكم ibaresi neden göz ardı ediliyor sizin için açık seçik olduğunda buyuruluyor. Sizin tercümede لكم kısmı yok.Allah size göre diyor, siz ancak optik cihazlarla gözlemlenebilecek fecrden bahsediyorsunuz. Allah cümlemizi doğruya yönlendirsin.

Avatar
Ahmet 6 ay önce

Öncelikle Zodyak ışıkları fecr değildir. Çünkü Zodyak ışıkları yılın bazı aylarında ve gecenin herhangi bir saatinde olabilir. Yukarıda fecr ile ilgili yazılan ve gösterilen fotoğraf doğru ancak bu kesinlikle 18 derecede oluşmaz. 9- 10 derecede oluşur. 18 derece astronomik tan olup gözle göremediğimiz uzak yıldızların kaybolmaya başlamasıdır ve fecrle hiç alakası yoktur. Lütfen oturduğunuz yerden ahkam kesmeyin. Hiç olmazsa bir saatinizi ayırıp ufku gözlerin.

Avatar
berkant 6 ay önce

çok önemli görülen sahura kalkma işi ,zamanın azlığından dolayı terkediliyor ve hiç sahur yapmadan ramazanı şerifi bitirenler çoğalmaktadır..bu sünnetin ihyası nasıl olacaktır. imsak vaktı ne kadar sabaha yakın olursa ,o derece sünnet yerini bulur..

Avatar
Ammar 6 ay önce

Hesab dini olalı hep kaybettik.hep Allah'a ve Resulüne göre ayar yapmamız gerekirken ,statüko ve kendi Ene lerimize ne hoşumuza gidene ,emir üst akla göre milleti yönlendirdik.ihlas ve takvayı tatil ettik anlayana ,böyle geldi böyle gitsin ,anlayışı hakım ,Allah ve Resulünü karıştırmayın ,ne güzel makamlarda oturuyoruz.keyfimizi bozmayın .sonra karışmayız tehdidi vesselam.

Avatar
imam 6 ay önce

süleymancılar hani nerede hiç sesleri çıkmıyor. kendileri gibi takvim basarken iyi

Misafir Avatar
kemalettin 6 ay önce @imam

ey kardeşim ! iyi oku ! 1.süleymancı değil süleymanlı. sen necisin diyanetci mi? 2.si fazilet takviminde yer alan temkin süresi 1982 ye kadar türkiye takvimi ve diyanet takviminde de vardı. yani tüm takvimler aynıydı. 1982 de avrupadaki oturum sonrası bu temkin süresine gerek olmadığına karar verildi ve diyanet buna göre temkin süresini takviminden kaldırdı. fakat türkiye takvimi ve fazilet takvimi yetkilileri temkin süresinin tedbir gereği olmasında ısrar etti ve bu şekilde eski usulde devam etti. hala da devam ediyorlar. 3.sü ki asıl önemli olan: siz yukarıdaki yazıyı hiç okumamışsınız. diyanetin yetkili uzmanı diyor ki biz 18 i alıyoruz. bazı islam ülkeleri ki arabistan başta 19 u alıyor ve bizden biraz daha erken imsak kesiyor. onlarınki de doğru bizim ki de doğru diyor. onların ki ihtiyaden diyor. şimi be kot kafalı kardeşim! araplarda mı süleymancı ?

Beğenmedim! (0)
Misafir Avatar
ahmet yazıcı 6 ay önce @imam

onlar şuanda gasp yapmakla uğraşıyorlar.

Beğenmedim! (5)
Avatar
sadık 6 ay önce

Berkant kardeş bu dediğin şey nasıl olur berkant ın sünnetinimi uygulayacağız yazık neymiş insanlar vakit kısalığından sahura kalkmıyormuş sizin keyfinize göre imsak vaktini uzatırız iftarı yaklaştırırız yazık yazık azıcıkaraştırıp okusanız üzülüyorum

Misafir Avatar
berkant 6 ay önce @sadık

diğer islam ülkeleri imsak ve sahurları nasıl diye incelersen o zaman anlayacaksın bizdeki karmaşık durumu...

Beğenmedim! (1)
Avatar
Ahmet Turan 6 ay önce

İlmi bir çalışma olmuş, Allah razı olsun hocamızdan. Konuyu bilmeyen veya bu alanda uzman olmayanların ümmete dini alanda hizmet veren DİBaşkanlığın tesbitleriyle amel etmesi kadar normal bir şey olamaz. Bu aynı Zaman'da vahdeti sağlar. Diğer tesbitlerden ilmi verilerle hareket edenlere saygı duymak gerekir.